Με έντονο ιστορικό, κοινωνικό και αθλητικό ενδιαφέρον ξεκίνησε το απόγευμα της Παρασκευής 9 Οκτωβρίου, στην κατάμεστη αίθουσα τελετών του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, το τριήμερο διεθνές επιστημονικό συνέδριο που πραγματοποιείται στο πλαίσιο των δράσεων για τη συμπλήρωση 100 χρόνων από την ίδρυση του ΠΑΟΚ.

Η πρώτη ημέρα του συνεδρίου ανέδειξε ότι το ποδόσφαιρο δεν αποτελεί μόνο ένα άθλημα, αλλά ένα σύνθετο κοινωνικό και ιστορικό φαινόμενο, το οποίο συνδέεται με την πολιτική, την κοινωνία, την ταυτότητα, ακόμη και τις διεθνείς σχέσεις.

Στην εκδήλωση έδωσαν το «παρών» ποδοσφαιριστές της πρώτης ομάδας, μεταξύ των οποίων οι Αντρίγια Ζίβκοβιτς, Γιάννης Μιχαηλίδης και Δημήτρης Πέλκας, ο προπονητής Αλέσιο Λίσι, παλαίμαχοι και στελέχη του συλλόγου, όπως οι Αντελίνο Βιεϊρίνια και Λέο Μάτος, εκπρόσωποι της ΠΑΕ ΠΑΟΚ και του ΑΣ ΠΑΟΚ, αλλά και αθλητές των ακαδημιών.

Τον συντονισμό της πρώτης ημέρας ανέλαβε ο Γιώργος Μαυρίδης, ενώ χαιρετισμούς απηύθυναν ο αντιπρύτανης του ΑΠΘ Ιάκωβος Μιχαηλίδης, ο CEO της ΠΑΕ ΠΑΟΚ Άγης Τουμαζάτος, ο Μητροπολίτης Νεαπόλεως και Σταυρουπόλεως Βαρνάβας, ο δήμαρχος Θεσσαλονίκης Στέλιος Αγγελούδης και ο αντιπεριφερειάρχης Πολιτισμού και Αθλητισμού Χρήστος Μήττας.

Στην πρώτη θεματική ενότητα, το ενδιαφέρον στράφηκε στον τρόπο με τον οποίο το ποδόσφαιρο ξεπέρασε από πολύ νωρίς τα εθνικά σύνορα και εξελίχθηκε σε κοινό ευρωπαϊκό πολιτιστικό φαινόμενο.

Ο καθηγητής του De Montfort University Matthew Taylor, διευθυντής του International Centre for Sports History and Culture, ανέλυσε τη διαδρομή του ευρωπαϊκού ποδοσφαίρου και τον ρόλο που έπαιξαν στη διαμόρφωσή του η μετακίνηση ανθρώπων, ομάδων και ιδεών. Όπως προκύπτει από την έρευνά του, η ποδοσφαιρική πραγματικότητα αναπτύχθηκε σε μεγάλο βαθμό παράλληλα με τις επίσημες διοικητικές δομές, συχνά μάλιστα πριν από αυτές.

Ιδιαίτερη αναφορά έγινε και στη γυναικεία εκδοχή του αθλήματος, καθώς οι διακρατικές επαφές και οι πανευρωπαϊκές ζυμώσεις υπήρξαν σημαντικό κομμάτι της εξέλιξής της.

Στη συνέχεια, ο καθηγητής Κοινωνιολογίας του Πανεπιστημίου της Βαλένθια Ramon Llopis Goig έθεσε στο επίκεντρο το ζήτημα της ευρωπαϊκής ταυτότητας και κατά πόσο το ποδόσφαιρο μπορεί να λειτουργήσει ως μηχανισμός δημιουργίας της. Η ανάλυσή του στάθηκε ιδιαίτερα στις ανισότητες που εξακολουθούν να χαρακτηρίζουν το ευρωπαϊκό ποδοσφαιρικό οικοσύστημα, με τις χώρες των Βαλκανίων, μεταξύ των οποίων και η Ελλάδα, να αντιμετωπίζουν σημαντικές προκλήσεις.

Μια έκθεση του 1940 που μοιάζει επίκαιρη

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσίασε η εισήγηση των Στράτου Ν. Δορδανά και Βάιου Καλογρηά, οι οποίοι έφεραν στο προσκήνιο μια έκθεση του 1940 για την κατάσταση του ελληνικού ποδοσφαίρου.

Παρά την απόσταση σχεδόν ενός αιώνα, αρκετές από τις διαπιστώσεις και τις προτάσεις της μοιάζουν εντυπωσιακά επίκαιρες. Η οικονομική εξυγίανση, η ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας, η αντιμετώπιση της βίας και η ανάγκη για μια αξιόπιστη ποδοσφαιρική ομοσπονδία αποτελούσαν ήδη τότε ζητούμενα.

Η συγκεκριμένη παρουσίαση ανέδειξε με χαρακτηριστικό τρόπο τη διαχρονικότητα ορισμένων προβλημάτων του ελληνικού ποδοσφαίρου, αλλά και την ανάγκη για αλλαγές που δεν θα περιορίζονται στην επιφάνεια.

Από τον ερασιτέχνη στον επαγγελματία

Η δεύτερη συνεδρία μεταφέρθηκε στην ελληνική και κυπριακή ποδοσφαιρική πραγματικότητα.

Οι Θανάσης Τσούμας και Μανώλης Χουμεριανός παρουσίασαν την πορεία των ποδοσφαιριστών από το καθεστώς του ερασιτέχνη στην επαγγελματική εποχή, με ιδιαίτερη αναφορά στη δημιουργία και τη δράση του ΠΣΑΠ.

Η συνδικαλιστική οργάνωση των ποδοσφαιριστών δεν περιορίστηκε, όπως επισημάνθηκε, στη διεκδίκηση εργασιακών και επαγγελματικών δικαιωμάτων. Συνέβαλε παράλληλα στη διαμόρφωση μιας νέας επαγγελματικής ταυτότητας και στην αναζήτηση κανόνων συμπεριφοράς και αντίληψης για τον ρόλο του ποδοσφαιριστή μέσα και έξω από το γήπεδο.

Από τη Δόξα Δράμας έως την Κύπρο

Ξεχωριστή ήταν η παρουσίαση της Γεωργίας Μπακάλη, η οποία αξιοποίησε το ιστορικό αρχείο της Δόξας Δράμας για να φωτίσει τη σχέση ενός ποδοσφαιρικού συλλόγου με την τοπική κοινωνία.

Το γεγονός ότι ένα σημαντικό μέρος του αρχείου της ομάδας εντοπίστηκε σε υπόγειο ανέδειξε, παράλληλα, ένα ευρύτερο ζήτημα: την ανάγκη διάσωσης και συστηματικής αξιοποίησης των ιστορικών αρχείων των ελληνικών συλλόγων.

Μέσα από το υλικό της περιόδου 1945-1965, η ερευνήτρια ανέδειξε μια διαφορετική εικόνα της Δόξας Δράμας και της «χρυσής» εποχής της, όταν η σχέση ανάμεσα στην ομάδα και την κοινωνία της πόλης ήταν ιδιαίτερα ισχυρή.

Το κυπριακό ποδόσφαιρο και η σχέση του με την πολιτική ιστορία βρέθηκαν επίσης στο επίκεντρο. Ο επίκουρος καθηγητής του ΑΠΘ Χάρης Αλεξάνδρου παρουσίασε τον ρόλο των ποδοσφαιρικών σωματείων της Κύπρου κατά την περίοδο της ΕΟΚΑ, από το 1955 έως το 1959, καθώς και τα μέτρα που έλαβαν οι βρετανικές αρχές εναντίον τους.

Η έρευνα ανέδειξε πως τα γήπεδα και τα σωματεία δεν έμειναν έξω από τις πολιτικές και κοινωνικές συγκρούσεις της εποχής, με τις συνέπειες να επηρεάζουν τόσο την αγωνιστική δραστηριότητα όσο και την ίδια τη λειτουργία των συλλόγων.

Η Κύπρος στην Α’ Εθνική και η δικτατορία

Ο αναπληρωτής καθηγητής του Πανεπιστημίου Κύπρου Πέτρος Παπαπολυβίου αναφέρθηκε στην παρουσία κυπριακών ομάδων στην Α’ Εθνική την περίοδο 1967-1974, εξετάζοντας το θέμα μέσα από το πολιτικό πλαίσιο της δικτατορίας των συνταγματαρχών.

Στο επίκεντρο βρέθηκε η συμμετοχή της πρωταθλήτριας Κύπρου στο ελληνικό πρωτάθλημα, οι αντιδράσεις που προκάλεσε στην Κύπρο, αλλά και ο τρόπος με τον οποίο η συγκεκριμένη πολιτική αξιοποιήθηκε από το καθεστώς.

Παράλληλα, αναλύθηκε ο ρόλος του τότε γενικού γραμματέα Αθλητισμού Κωνσταντίνου Ασλανίδη, καθώς και η εμπλοκή της κυπριακής κυβέρνησης και της Κυπριακής Ομοσπονδίας Ποδοσφαίρου.

Η ιστορία πίσω από το παιχνίδι

Η πρώτη ημέρα του συνεδρίου απέδειξε ότι η ιστορία του ποδοσφαίρου μπορεί να διαβαστεί από πολλές διαφορετικές οπτικές. Από την ευρωπαϊκή ενοποίηση και την κοινωνική ταυτότητα μέχρι τη δικτατορία, την αποικιοκρατία, τον συνδικαλισμό και τη σχέση των συλλόγων με τις τοπικές κοινωνίες, το ποδόσφαιρο λειτουργεί ως καθρέφτης της εποχής του.

Το ενδιαφέρον πλέον στρέφεται στη δεύτερη ημέρα, το Σάββατο 10 Οκτωβρίου, όπου το πρόγραμμα περιλαμβάνει έξι θεματικές ενότητες, με συζητήσεις για το παρόν και το μέλλον του ελληνικού ποδοσφαίρου, τη σχέση αθλητισμού και διεθνών σχέσεων, την αθλητική διπλωματία, τις οπαδικές κοινότητες και, φυσικά, την ίδια την ιστορία του ΠΑΟΚ.